Vervroegde overgang

De eierstokken (ovaria) liggen de buik, links en rechts naast de baarmoeder, twee eierstokken. Daarin zit de voorraad eicellen voor je hele leven. Vanaf de puberteit rijpt elke maand een van de onrijpe eicellen (follikels) uit tot een rijpe eicel. Als deze eicel niet bevrucht wordt, volgt de menstruatie. De voorraad eicellen wordt elk jaar minder. Als de voorraad op is, komt een vrouw in de overgang. Dit is meestal tussen 45 en 55 jaar. Als de overgang voor je 40ste jaar begint, is er sprake van een vervroegde overgang.

Heb ik een verhoogde kans op een vervroegde overgang?

Iedere vrouw, ook een vrouw die nooit kanker heeft gehad, kan vervroegd in de overgang komen. Maar sommige kankerbehandelingen kunnen de kans vergroten.

Chemotherapie en bestraling kunnen rijpe en onrijpe eicellen beschadigen. Het lichaam ruimt deze beschadigde eicellen op. Het aantal eicellen neemt sneller af waardoor je eerder in de overgang komt. Hoeveel eicellen er beschadigd worden, hangt af van het soort en de dosis chemotherapie en de dosis en plaats van bestraling.

De volgende behandelingen kunnen de kans op vervroegde overgang vergroten:

Chemotherapie met alkylerende middelen
Radiotherapie op de eierstokken of op een gebied waar de eierstokken liggen

Je kunt in de samenvatting van je behandeling zien of je een of meer van deze behandelingen hebt gehad. Als je geen samenvatting hebt, kun je contact opnemen met de LATER-poli of het ziekenhuis waar je behandeld bent.

Een vervroegde overgang hoeft niet altijd door de behandeling te komen. Er kunnen ook andere oorzaken zijn.

Wat zijn de klachten en signalen van een vervroegde overgang?

Bepaalde klachten en signalen kunnen wijzen op een vervroegde overgang. Ook al heb je deze klachten en signalen op dit moment niet, toch is het is belangrijk dat je ze (her)kent voor het geval je ze ooit krijgt.

Bij kinderen	Bij volwassenen
Met 13 jaar nog geen tekenen van puberteit (borstontwikkeling, schaamhaar, haar op de onderarmen, eerste menstruatie) Minstens 12 maanden geen verdere puberteitsontwikkeling Met 16 jaar nog geen menstruatie Onregelmatige menstruatie met cycli korter dan 21 dagen of langer dan 35 dagen, ten minste 2 jaar na de eerste menstruatie	Onregelmatige menstruatie met cycli korter dan 21 dagen of langer dan 35 dagen Minstens 4 maanden geen menstruatie Verlaagd libido Vaginale droogheid Pijn tijdens het vrijen Vaker dan normaal moeite met klaarkomen Opvliegers Slaapproblemen

Als je een van deze klachten of signalen bij herkent, neem dan contact op met je huisarts of LATER-arts.

Ik heb een verhoogde kans op een vervroegde overgang. Welke onderzoeken zijn nodig en wanneer?

Als je een verhoogde kans op een vervroegde overgang hebt, is het advies:

voor meisjes vanaf 11 jaar om:
Minstens eenmaal per jaar naar je huisarts of LATER-arts te gaan om de voortgang van de puberteit en de groei te laten
Een bloedonderzoek te laten doen om de belangrijke geslachtshormonen te meten als je kind geen tekenen van de puberteit heeft of als de puberteit een jaar lang stagneert.
Een bloedonderzoek te laten doen als je dochter met 16 jaar nog geen menstruatie heeft gehad.
Bloedonderzoek te laten doen bij onregelmatige menstruaties of als je (dochter) wil weten zwanger worden in de toekomst mogelijk is.

Voor volwassen vrouwen om:

vanaf het einde van de puberteit elke vijf jaar je menstruatiecyclus met je arts te bespreken
Bloedonderzoek te laten doen bij onregelmatige menstruaties of als je wil weten of zwanger worden in de toekomst mogelijk is.
Vanaf het einde van de puberteit elke 5 jaar een lichamelijk onderzoek te laten doen.

Wat gebeurt er als ik hormoonproblemen heb?

Als je vervroegd in de overgang komt, verwijst je huisarts of LATER-arts je waarschijnlijk verwijzen naar een specialist. :

(Kinder)endocrinoloog (arts gespecialiseerd in hormonen en stofwisseling)
Gynaecoloog/vruchtbaarheidsarts (arts gespecialiseerd in vrouwelijke vruchtbaarheid)

Deze bespreekt de verschillende behandelmogelijkheden met je, zoals hormoonbehandeling.

Wat kan ik nog meer doen?

Als je een kinderwens hebt, is het goed te weten wat de mogelijkheden zijn.

Als je vóór of vlak na de behandeling eicellen hebt laten invriezen, worden die op een later moment ontdooid en bevrucht met een zaadcel (in vitro fertilisatie of IVF). De embryo’s die daaruit ontstaan worden vervolgens in de baarmoeder geplaatst. De kans op zwangerschap is per teruggeplaatste eicel ongeveer 5%. Bij kinderen die na het invriezen van eicellen zijn geboren, zijn niet meer aangeboren afwijkingen gevonden dan bij andere kinderen.
Als je voor de behandeling eierstokweefsel hebt laten invriezen, kan dit op een later moment worden ontdooid en teruggeplaatst in de overgebleven eierstok. Er wordt altijd eerst gekeken of er geen kankercellen in het weefsel zitten. Als de eierstok gaat werken, is er 30% kans op een zwangerschap. (Dit zijn cijfers van vrouwen die als volwassene eierstokweefsel hebben laten invriezen.)
Er wordt wereldwijd onderzoek gedaan naar de mogelijkheid om onrijpe eicellen in het laboratorium te laten uitrijpen (in vitro maturatie of IVM). Een eicel bestaat altijd uit één cel, dus er kan geen kankercel in zitten. IVM is nog in ontwikkeling maar we hopen in de toekomst eierstokweefsel veilig te kunnen gebruiken.
Wanneer een eigen kind niet mogelijk is, kun je ook denken aan IVF met eicellen van een donor, draagmoederschap of adoptie.

Het kan moeilijk zijn (een verhoogde kans op) een vervroegde overgang te hebben. Het kan invloed hebben op je (seksuele) relaties. Praten met vrienden en familie kan helpen. Ook contact met mensen in eenzelfde situatie kan fijn zijn, bijvoorbeeld via een patiëntenvereniging zoals VOX, een onderdeel van de Vereniging Kinderkanker Nederland.

Zorg vooral goed voor jezelf. Hoewel het de (kans op) vervroegde overgang niet vermindert, blijft een gezonde leefstijl belangrijk. Zorg ook voor je mentale gezondheid. Kleine veranderingen kunnen al een positieve invloed hebben op je lichamelijke en mentale welzijn. Lees meer over kiezen voor een gezonde leefstijl en aandacht voor je mentale gezondheid.

Het is belangrijk dat je weet dat je een verhoogde kans hebt op een vervroegde overgang en dat je de klachten en signalen herkent. Als je vragen hebt of als je je na het lezen van deze informatie zorgen maakt, neem dan contact op met je huisarts of LATER-arts.

Waar vind ik meer informatie?

Op deze website staat ook informatie over:

In de PanCare Plain Language Summaries vind je links naar betrouwbare informatie in het Engels.

Je kunt online informatie over vervroegde overgang zoeken, maar bedenk dat deze soms niet up-to-date of juist is.

Disclaimer

Deze informatie is gebaseerd op de samenvatting gebaseerd op de samenvatting van de PanCareFollowUp guideline about Premature ovarian insufficiency [1], die op zijn beurt weer is gebaseerd op de overeenkomstige IGHG*-richtlijn [2].

Hoewel de PanCare PLAIN Information Group ernaar streeft om accurate, volledige en actuele informatie te verstrekken op het moment van publicatie, raden wij u aan om contact op te nemen met uw arts of langdurige zorgspecialist om er zeker van te zijn dat deze samenvatting de meest actuele en relevante informatie voor u bevat.

U mag niet uitsluitend op deze informatie vertrouwen. Het is raadzaam om advies in te winnen bij een gekwalificeerde arts als u vragen heeft over een specifieke medische aandoening, ziekte, diagnose of symptoom.

Er wordt geen garantie of verklaring gegeven, expliciet of impliciet, met betrekking tot de nauwkeurigheid, betrouwbaarheid, volledigheid, relevantie of actualiteit van deze informatie. PanCare heeft de Engelse versie geproduceerd en PanCare is niet verantwoordelijk voor de vertaalde versies van deze samenvatting. De Nederlandse versie is gemaakt door het Prinses Máxima Centrum voor kinderoncologie.

Vertrouw bij klachten en signalen niet alleen op deze informatie, maar ga naar je huisarts, LATER-arts of specialist.

*International Guideline Harmonization Group for Late Effects of Childhood Cancer

[1] van Kalsbeek, R. et al. (2021) European PANCAREFOLLOWUP recommendations for surveillance of late effects of childhood, adolescent, and Young Adult Cancer, European journal of cancer. Available at: https://www.ejcancer.com/article/S0959-8049(21)00368-3/fulltext

[2] Van Dorp, W. et al. (2016) Recommendations for Premature Ovarian Insufficiency Surveillance for Female Survivors of Childhood, Adolescent, and Young Adult Cancer: A Report From the International Late Effects of Childhood Cancer Guideline Harmonization Group in Collaboration With the PanCareSurFup Consortium. Available at: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5569686/